Kada je pre nekoliko godina u izdanju NIŠP „Obzor” iz Novog Sada objavljena na slovačkom jeziku knjiga Konope, kokope zelene konope … o istoriji gajenja konoplje, tradiciji, narodnim običajima i verovanjima vojvođanskih Slovaka u vezi s tom biljkom, javila se ideja i potreba da se to delo prevede na srpski jezik i dopuni podacima iz bogate građe koja se odnosi na konoplju u životu i tradiciji srpskog naroda.

U prevođenju knjige pomogli su mi Samuel Čeman, profesor sprskog jezika i književnosti i dr Ljubica Petrov, profesor Tehnološkog fakulteta u Novom Sadu.

Delove knjige koji se odnose na poreklo konoplje, istoriju gajenja, upotrebnu vrednost, narodne običaje i verovanja vezane za konoplju u područjima van Bačkog Petrovca i njegove okoline (u Posavini, Podunjavlju, Kolubari, Timočkoj krajini, Šumadiji, i Pomoravlju, Ponišavlju, južnom Pomoravlju, Raškoj, Kosovu i Metohiji, Lici, Krbavi) obradila je Gordana B. Marjanović, samostalni savetnik u Saveznom ministarstvu za poljoprivredu. U saradnji s njom obrađeni su i doterani i drugi delovi knjige, prevashodno sa sociološkog, ekonomskog i leksičkog aspekta.

Tokom pisanja prve i ove, druge, knjige često sam konsultovao kolegu dr Ljubinka Starčevića, profesora Poljoprivrednog fakulteta u Novom Sadu, koji je posvetio konoplji veliki deo svog naučnog rada.

Recenzenti knjige dr Janoš Berenji, naučni saradnik Instituta za ratarstvo i povrtarstvo u Novom Sadu, i mr Željka Škorić, kustos Istorijskog muzeja u Beogradu, brojnim savetima doprineli su kompletiranju sadržaja, a time i boljem kvalitetu knjige. Istorijski muzej iz Beograda, osim pružanja stalne podrške, povremeno mi je omogućavao uvid u značajna dokumenta iz svoje bogate riznice.

Ne mogu a da ne istaknem da je tekst knjige, nadahnuto i s velikom sigurnošću, na engleski jezik preveo Đorđe Krivokapić.

Za izdavanje ove knjige posebnu zahvalnost dugujem DIP ”Nolit” iz Beograda i dipl. inž. SrboIjubu Miloševiću za savestan i pedantan uređivački rad na rukopisu, kao i suizdavaču ”NIP” Novosadskom izdavačkom − trgovinskom preduzeću iz Novog Sada, odnosno dizajneru Đuri Popoviću, koji je tehnički i umetnički uobličio knjigu.

Ne manja značajna je bila finansijska pomoć Ministarstva za poljoprivredu, vodoprivredu i šumarstvo Republike Srbije, kao i Zavoda za izradu novčanica i kovanog novca, koji je imao razumevanja da se prihvati štamparskog posla i savršeno ga obavi.

Možda najveća vrednost u knjizi, predstavljaju inventivni crteži Martina Jonaša, koji su proizašli iz autorovih sećanja i osećanja.

Na prilozima i za saradnju pri pisanju i štampanju knjige ovom prilikom svima srdačno zahvaljujem.

Maja 1994. godine.
Dr Jan Kišgeci

Sadržaj

UVOD
POREKLO KONOPLJE I ISTORIJA GAJENJA
BIOLOŠKE OSOBINE KONOPLJE
UPOTREBNA VREDNOST KONOPLJE

GAJENJE I PRERADA KONOPLJE
Ekološki uslovi
Priprema zemljišta, setva i nega konoplje
Žetva konoplje
Močenje konoplje
Lomljenje konoplje
Gnječenje konoplje
Češijanje konoplje
Predenje
Tkanje

KONOPLJA U NARODNIM OBIČAJIMA I VEROVANJIMA
PRIVREDNI ZNAČAJ KONOPLJE
ZATO
KONOPLJA U FOTOGRAFIJI
PRAISE TO HEMP
THE ORIGIN OF HEMP AND THE HISTORY OF HEMP GROVVING BIOLOGICAL CHARACTERISTICS OF HEMP
USE VALUE OF HEMP
GROVVING AND PROCESSING OF HEMP
Ecological conditions
Cultivation of land, sovving and grovving of hemp
Hemp harvest
Retting of hemp
Crushing of hemp
Pressing of hemp
Combing of hemp
Spinning
VVeaving
HEMP IN FOLK CUSTOMS AND BELIEFS
CURRENT IMPORTANCE OF HEMP
THEREFOR
LITERATURA

Uvod

Sečanje na prošla vremena, nostalgija, poštovanje svega što je narodno, što čini tradiciju, odvede nas ponekad u svet konoplje, biljke od koje smo stolećima bili zavisni, a koje smo se lako odrekli u životu samo jedne generacije. Neumoljiv napredak nije imao razumevanja za biljku koja je nekada verno pratila seljaka, ceo njegov život, od prvog plača na čistoj, beloj, konopljinoj prostirci, pa do poslednjeg izdisaja, na možda poderanoj, ali još uvek beloj, od konoplje izatkanoj slamarici. Vlakna koja su preplitala detinjstvo naših dedova i očeva postala su odjednom zastarela. Kao što je odjednom sa raskošnih polja nestao i miris konoplje, veseo žamor Ijudi na močilima, prigušeno kloparanje razboja u prolećno veče i belo platno sa zelenih ledina.

Na sreću, u roditeljskoj kući još se nalaze stvari prošlih, starih vremena. Na stolu je beli stolnjak sa utkanim šarama, na vratima peškir, na tavanu džakovi. U šupi, na prašnjavim kolima pokrovci, u ambaru stara ponjava sa ostacima pleve, a u čardaku užad. Na drvenom klinu, u štali, nalazi se već odavno neupotrebljena zobnica zajedno sa ularom i povocem, a na tavanu se još čuva ogromna ponjava za pokrivanje kamara. Ponjave u koje su se stresale dudinje, kudeljne zepe, široke gaće od domaćeg platna, takođe su spomenici, ne tako davnog, ali ipak skoro zaboravljenog načina života. Njegove vrednosti, značaja i lepote čovek postaje svestan tek kada sa sopstvenih uspomena počne da skida patinu, koja je izdajnički pokušala da zatamni davno nestale slike i prikrije sećanja na detinjstvo.

Gajenje konoplje je imalo značajno mesto u životu seljaka. Od njenog vlakna izrađivani su različiti predmeti za svakodnevnu upotrebu. Osim toga uvek se za prodaju našlo platna, peškira, stolnjaka, džakova. Znalo se da će ovi proizvodi u svakoj prilici predstavljati dobru monetu. U doba intenzivne prerade konoplje nezaposlenosti na selu nije bilo. Konoplja je skoro u potpunosti zapošljavala seosko stanovništvo. Zbog prisustva umetničkih elemenata, narodni tkački proizvodi imaju velike mogućnosti umetničkog iskaza, a sadrže i najvrednije poruke prošlih generacija. Verno svedoče o tome da je naš narod uspeo da sačuva svoje stvaralačke sposobnosti i umetničke predispozicije i u najtežim trenucima svog života.

Konoplja je godinama bila centar jednog bogatog društvenog života. Za nju se vezuju mnogi običaji, verovanja, poslovice, izreke. Ta biljka je angažovala Ijude preko cele godine. Primorala ih da se češće sreću, da budu uzajamno pažljiviji i da jedni drugima pomažu. Porodicu i rodbinu okupljala je već prilikom žetve i držala ih na okupu, sve do nove žetve. Jednom pri močenju, drugi put prilikom češljanja, tkanja ili na prelu.

Zbog svega toga želeo sam bar za trenutak da zaustavim odlazak dragocene biljke. Da podsetim na miris koji ostaje na strnjištu i onda kada je konoplja već dopola prerađena. Da dočaram strnjiku po kojoj niko nije naučio da hoda bos a da ga ne bode. Želeo sam da ukažem kako i obična ponjava predstavlja relikviju, jer je niko više neće izatkati.

Konoplja uspeva svuda gde i kukuruz, zbog čega se može gajiti skoro u svim našim krajevima. Na prostoru Srbije konoplja je gajena vrlo davno i dosta dugo u mnogim područjima, svuda tamo gde je bilo dosta plodnog zemljišta, vode (doline reka, jezera, potoka), umerene toplote, razvijene poljoprivrede i seoskog stanovništva. Na celom Balkanskom poluostrvu nije bilo bujnije konoplje nego što je u kotlini Južne Morave: od Leskovca, preko Vranja, Bujanovca, Preševa do Gnjilana. Konoplja dobro uspeva i dosta je gajena i u Mačvi, Posavini, Podunavlju, Podrinju, Kolubari, Timočkoj krajini, Stigu, Pomoravlju, Sumadiji, Resavi, Ponišavlju, Raškoj oblasti, u plodnoj Metohiji, u dolini Bistrice i na Kosovu u dolini Sitnice. I u mnogim vojvođanskim selima bez nje se nije moglo.

U knjizi se u najvećoj meri opisuje proizvodnja i prerada konoplje u Bačkom Petrovcu i okolini. Zbog značaja konoplje za ovo područje o njoj se tamo i najviše pisalo, o čemu svedoče i brojni sačuvani dokumenti. Tome su doprinele mnoge povoljne okolnosti, ali i pojedinci, među kojima posebno treba spomenuti zalaganja agronoma Pavela Vrbovskog i Mihala Husara, kao i ekonomiste Ivana Garaija. S poštovanjem se sećamo njihovog neumornog rada i rezultata koje su postigli. O proizvodnji, preradi i značaju konoplje za druga područja Srbije u knjizi su uzgredno dati samo letimični osvrti više poređenja i ilustracije radi, s obzirom na to da je za jedan autentičniji prikaz neophodno obaviti svestranije istraživanje, što bi verovatno čitaocima u većoj meri razotkrilo brojne zanimljive pojedinosti od značaja za celovito sagledavanje uloge i značaja konoplje na našim prostorima.

Knjiga ne pretenduje na strogo naučnu kvali-fikaciju. Ona predstavlja samo lični pogled na ovu problematiku, pomalo neobičan dug, naplativ valj-da samo u ovakvom vidu i skroman doprinos pot-punijem sagledavanju uloge i značaja konoplje, ko-ja, iz mnogo razloga, ne zaslužuje da nepovratno iščezne iz sećanja. Posle setve − vračanje za dobar rod konoplje. Crtež: Martin Jonaš, 1993. After sowing − practicing sorcery for agood hemp crop. Drawing: Martin Jonaš, 1993.

O autoru

Dr Jan Kišgeci

Dr JAN KIŠGECI rodio se 1941. godine u Bačkom Petrovcu u seljačkoj porodici. Gimnaziju je završio u rodnom mestu, a Poljoprivredni fakultet u Novom Sadu, gde je stekao diplomu, zvanje magistra, kao i doktorat i zvanje profesora. Vezanost za Fakultet i Ijubav prema zavičaju nisu mu smctali da proputuje sve kontinente i poseti mnoge naučne ustanove, odakle je donosio najnovija znanja savremene nauke i iskustva u svoju zemlju i u Petrovac. Koristio ih je za unapređivanje naučnog rada u proizvodnji hmelja, sirka i lekovitog bilja. Napisao je preko 100 naučnih radova iz oblasti ekologije, agrotehnike i fiziologije biljaka. Istorija poljoprivrede je njegov hobi. Brižno ga neguje i pored brojnih radnih i društvenih obaveza.

JAN KIŠGECI was bom in 1941. into a peasant family in Bački Petrovac. He completed secondary school in his native village and went on to study agriculture. He graduated from the University of Novi Sad where he also recived his Bachelor and Master Degrees and becamme a professor. His commitment to the University and his love to his homeland have not prevented him from traveling to all the continents and visiting many scientific institutions wherefrom he brought back to his country and his native Bački Petrovac all the lates experience and the discoveries of contemporary science. He used them to develop his scientific work on production of hops, broomcom and medicinal herbs. He has contributed over 100 of scientific papers on ecology, agricultural tehnology and physiology. The hystory of agriculture is his hobby which he fosters in spite of his numerous professional and social responsibilities.

Napravi novu temu u “Literatura”

Napišite komentar



<a href="" title="" rel="" target=""> <blockquote cite=""> <code> <pre> <em> <strong> <del datetime=""> <ul> <ol start=""> <li> <img src="" border="" alt="" height="" width="">